Γεωμετρία του εγκλωβισμού στη Δυτική Όχθη και στη Γάζα – Η αρχιτεκτονική της κατοχής
Οι γεωγραφίες του φόβου, του χρόνου, του κατακερματισμού και της αποσύνδεσης
Η «Γεωμετρία του Εγκλωβισμού» δεν αποτελεί μια ιστορική ή περιγραφική μελέτη του παλαιστινιακού χώρου, αλλά μια θεωρητική προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο ο ίδιος ο χώρος οργανώνεται ως μηχανισμός εξουσίας. Στο επίκεντρο βρίσκεται η υπόθεση ότι η κατοχή, ο έλεγχος και ο αποκλεισμός δεν συγκροτούνται μόνο μέσα από στρατιωτικές ή πολιτικές πρακτικές, αλλά εγγράφονται στις ίδιες τις χωρικές μορφές της καθημερινής ζωής.
Το βιβλίο του Θωμά Σίδερη συνομιλεί θεωρητικά με τον Michel Foucault, τον Henri Lefebvre, τη Doreen Massey και τον Edward Said, προκειμένου να συγκροτήσει ένα ενιαίο αναλυτικό πλαίσιο για την κατανόηση της σχέσης ανάμεσα στον χώρο, την εξουσία και την κινητικότητα. Ο χώρος δεν αντιμετωπίζεται ως ουδέτερο υπόβαθρο, αλλά ως ενεργό πεδίο παραγωγής κοινωνικών ιεραρχιών, διαφορών και αποκλεισμών.
Μέσα από την ανάλυση της παλαιστινιακής περίπτωσης, το έργο εξετάζει τη μακρά ιστορική διαδικασία μετασχηματισμού του χώρου από τη Νάκμπα έως σήμερα: την προσφυγική διασπορά, την κατοχή του 1967, τις Συμφωνίες του Όσλο και τον κατακερματισμό της Δυτικής Όχθης, την επέκταση των εποικισμών, την κατασκευή του Τείχους και το ιδιαίτερο καθεστώς της Γάζας. Κάθε ιστορική τομή δεν λειτουργεί απλώς ως πολιτικό γεγονός, αλλά ως αναδιάταξη της ίδιας της «γεωμετρίας» του χώρου.
Η έννοια του εγκλωβισμού, όπως προτείνεται στο βιβλίο, δεν ταυτίζεται με την ύπαρξη φυσικών ή διοικητικών συνόρων. Αντιθέτως, συγκροτείται μέσα από ένα πλέγμα υποδομών, διοικητικών κατηγοριοποιήσεων, καθεστώτων άδειας, σημείων ελέγχου και στρατιωτικών πρακτικών, τα οποία ρυθμίζουν με λεπτομέρεια την κινητικότητα, την πρόσβαση και τη δυνατότητα κατοίκησης. Ο εγκλωβισμός εμφανίζεται έτσι ως σχέση και όχι ως στατική συνθήκη, ως μια διαρκώς αναδιαμορφούμενη χωρική συνθήκη.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει η ανάλυση της ταυτότητας, η οποία δεν αντιμετωπίζεται ως σταθερό ή προϋπάρχον δεδομένο, αλλά ως ιστορικά παραγόμενο αποτέλεσμα της σχέσης ανάμεσα στον χώρο, τη μνήμη και τις σχέσεις εξουσίας. Η εμπειρία της προσφυγιάς, οι καταυλισμοί, η εμπειρία της κατοχής και η διαγενεακή μεταβίβαση της μνήμης συγκροτούν ένα πεδίο μέσα στο οποίο η ταυτότητα δεν απλώς «εκφράζεται», αλλά συνεχώς αναδιαμορφώνεται.
Οι προσφυγικοί καταυλισμοί, τα σύνορα και τα σημεία ελέγχου αναλύονται όχι μόνο ως υλικές υποδομές, αλλά ως τόποι όπου συμπυκνώνεται η εμπειρία της ιστορικής απώλειας, της καθημερινής διαπραγμάτευσης και της επιβίωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια του sumud αναδεικνύεται ως μια μορφή καθημερινής επιμονής και συνέχειας, η οποία δεν λειτουργεί ως ρητορική ηρωισμού, αλλά ως πρακτική ζωής μέσα σε συνθήκες διαρκούς πίεσης.
Η θεωρητική συμβολή του βιβλίου εντοπίζεται στη μετατόπιση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εγκλωβισμό: όχι ως αποτέλεσμα μεμονωμένων πολιτικών αποφάσεων ή στρατιωτικών παρεμβάσεων, αλλά ως συνεκτικό χωρικό σύστημα, στο οποίο υλικές υποδομές, διοικητικοί μηχανισμοί, ιστορικές διεργασίες και κοινωνικές ταυτότητες λειτουργούν αλληλένδετα.
Υπό αυτή την έννοια, η «Γεωμετρία του Εγκλωβισμού» υπερβαίνει το συγκεκριμένο γεωγραφικό πλαίσιο της Παλαιστίνης και προτείνει ένα ευρύτερο αναλυτικό εργαλείο για την κατανόηση σύγχρονων μορφών χωρικής εξουσίας, όπου η ρύθμιση της ζωής δεν επιτελείται μόνο μέσω άμεσης κυριαρχίας, αλλά μέσα από την ίδια την οργάνωση του χώρου και των δυνατοτήτων που αυτός επιτρέπει ή αποκλείει.
Το βιβλίο αποτελεί προοίμιο της μεταδιδακτορικής έρευνας του συγγραφέα για τα «Τοπία Ανατολής» στον παλαιστινιακό χώρο με την υποστήριξη της Σχολής Καλών Τεχνών και Αρχιτεκτονικής του πανεπιστημίου της Βηρυτού και της Σχολής Καλών Τεχνών και Επιστημών του πανεπιστημίου Al-Quds της Ιερουσαλήμ.
- Συγγραφέας: Θωμάς Σίδερης
- Εκδότης: New Star
- Σελ. 316
