80 ΧΡΟΝΙΑ / ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΕΣ-ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑΣ «ΠΑΤΡΙΣ»
Από το 1946 έως σήμερα...
Του Αντώνη Παπουτσάκη
Από την πρώτη μέρα ύπαρξής της, η «ΠΑΤΡΙΣ» έβαλε σαν στόχο -και τα κατάφερε- να ταυτιστεί με την ιστορία αυτού του τόπου και να καταγράψει με αντικειμενικότητα και με κάθε λεπτομέρεια γνωστές και άγνωστες πτυχές της ζωής του.
Και τα «80 χρόνια ΠΑΤΡΙΣ» είναι λίγα, διότι δείχνει αποφασισμένη να συνεχίσει την πορεία της, τηρώντας ακριβώς την ίδια γραμμή.
Όταν τη Δευτέρα 24 Ιουνίου 1946 εκδόθηκε το πρώτο φύλλο της «ΠΑΤΡΙΣ» και άρχισε αυτή η μαγευτική πορεία της (ειδικό αφιέρωμα είχαμε κάνει το 2016 στο «Αθλητικό Πανόραμα»), δεν υπήρχαν οι σύγχρονες τεχνικές.
Και ο κόσμος ήταν διαφορετικός. Η δουλειά γινόταν με πολύ δύσκολο τρόπο, κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες.
Τότε, υπήρχε το σύστημα «Γουτεμβέργιος». Δηλαδή η σύνθεση της κάθε λέξης γινόταν με κάθε γραμμή χωριστά, με τα λεγόμενα στοιχεία που ήταν τοποθετημένα στην κάσα. Η στοιχειοθεσία γινόταν στο χέρι από 2-3 τεχνίτες και ξεκινούσε από νωρίς το μεσημέρι και ολοκληρωνόταν αργά το βράδυ.
Ο «μαρμαράς» ήταν ο άνθρωπος που παραλάμβανε τα στοιχειοθετημένα κείμενα και ετοίμαζε τη σελίδα, έκανε, με άλλα λόγια, την εργασία που σήμερα ονομάζουμε κασέ/σελιδοποίηση.
Να υπογραμμίσουμε, ωστόσο, ότι όσος χρόνος χρειαζόταν για τη στοιχειοθεσία της εφημερίδας, άλλος τόσος χρειαζόταν για τη διάλυσή της και επαναταξινόμηση των στοιχείων, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν για την επόμενη έκδοση.
Η δυσκολία της στοιχειοθετικής εργασίας που γινόταν ήταν μεγάλη, αν αναλογιστούμε ότι το συρτάρι μιας τυπογραφικής κάσας, που περιέχει π.χ. τη γραμματοσειρά Τimes 10 στιγμών, αριθμεί περί τα 170 διαφορετικά στοιχεία.
Ο τόσο μεγάλος αριθμός οφείλεται στη χρήση, τότε, του πολυτονικού συστήματος. Κάθε στοιχείο πεζού φωνήεντος, λοιπόν, αλλά και πρωτογράμματος φωνήεντος, απαντάται σε όλους τους πιθανούς συνδυασμούς τους με τους τόνους και τα πνεύματα. Έτσι, ο στοιχειοθέτης είχε να επιλέξει μεταξύ ήτα χωρίς τόνο, ήτα με οξεία, ήτα με περισπωμένη, ήτα με ψιλή, ήτα με δασεία, ήτα με ψιλή και οξεία κ.ο.κ. ήτα με υπογεγραμμένη και τόνο κ.λπ.
Η «Π» ξεκίνησε με το σήμα των φιλελεύθερων να είναι ανάμεσα στα σύμφωνα του τίτλου «Τ» και «Ρ». Λίγο αργότερα, μέσα στο 1946, το σήμα φεύγει από εκεί και τοποθετείται αριστερά, έχοντας δίπλα μια ρήση του Ελ. Βενιζέλου: «Ο πολιτικός ανήρ πρέπει να λέγη πάντοτε την αλήθεια και προς τα άνω και προς τα κάτω». Η πρώτη διαφήμιση (Παπαστράτος) δημοσιεύεται στις 9 Ιουλίου 1946.
Το 1950 η ρήση αυτή έχει φύγει, παραμένει το σήμα και η εφημερίδα από δισέλιδη γίνεται τετρασέλιδη μικρού σχήματος (29x39).
To 1953, το σχήμα της εφημερίδας αυξάνεται (γίνεται 49x34).
Την εποχή εκείνη (κάθε εφημερίδα είχε περίπου 300.000 στοιχεία), σε μια ώρα τυπώνονταν 1.200 φύλλα τετρασέλιδα και τώρα, με τα σύγχρονα μηχανήματα 5.000 φύλλα 24-36 σελίδων σε 5-7 λεπτά! Η «Π» είχε δύο γραφεία στο κέντρο της πόλης και τέσσερις δημοσιογράφους, τυπογράφους, έναν πιεστή, έναν διεκπεραιωτή. Αυτή ήταν η δύναμη της εφημερίδας, στο ξεκίνημα.
Στην αρχή κυκλοφορούσε σε 1.200 φύλλα και ήταν ένα τετρασέλιδο. «Κάποιες φορές βγάζαμε και 6 σελίδες. Η ειδησεογραφία μας ήταν από τον χώρο της πολιτικής, καταγράφαμε κυρίως τις πολιτικές δραστηριότητες. Όμως, μας ενδιέφερε παράλληλα το κοινωνικό ρεπορτάζ και φυσικά η καταγραφή των μικρών και μεγάλων γεγονότων της τοπικής μας κοινωνίας».
«Το Ηράκλειο τότε ήταν πολύ πιο μικρή κοινωνία απ’ ό,τι είναι σήμερα. Η εφημερίδα, όμως, ήταν πολιτική εφημερίδα 100%» είχε πει σε συνέντευξή του ο αείμνηστος εκδότης της Αλέξανδρος Μυκωνιάτης, που το 1964 ανέλαβε τη διεύθυνση της εφημερίδας, μετά τον θάνατο του Αθηναγόρα Μυκωνιάτη (πατέρα του), συνεχίζοντας το έργο του. Οι δυσκολίες συνεχίζονταν. Και από τεχνική άποψη, αλλά και από το κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον.
«Στη δικτατορία των συνταγματαρχών, το 1967, με απόφαση του καθεστώτος μας ανέστειλαν την έκδοση στην αρχή. Όταν μας έδωσαν την άδεια να συνεχίσουμε την έκδοση μάς επέβαλαν λογοκρισία. Κάθε απόγευμα κατά τις 6-7 η ώρα, έπρεπε να πηγαίνουμε τα κείμενα στην επιτροπή λογοκρισίας.
Εκεί μας απέρριπταν τα κείμενα που θεωρούσαν ότι ήταν “επικίνδυνα” για το καθεστώς. Και αυτό βεβαίως γινόταν κάθε μέρα. Ήταν μια πολύ δύσκολη περίοδος αυτή. Καταφέραμε όμως να ξεπεράσουμε τις δυσκολίες και να ενημερώνουμε, όπως μπορούσαμε, τους Ηρακλειώτες», σημειώνει στην τότε συνέντευξή του ο Αλέξανδρος Μυκωνιάτης.
Προχωρώντας τα χρόνια, άρχισε ο εκσυγχρονισμός της εφημερίδας. Η πρώτη μεγάλη προσπάθεια έγινε το 1966. Αγοράστηκε ένα νέο επίπεδο πιεστήριο και λινοτυπικές μηχανές. Έγινε μια συνολική ανακαίνιση. Η αύξηση των φύλλων ήταν μεγάλη.
Από τα 1.200 φύλλα των πρώτων χρόνων, ήρθαν τα 2.500 αμέσως μετά τη δικτατορία. Τότε η εργασία της στοιχειοθεσίας κειμένων γίνεται με τις λινοτυπικές μηχανές.
Η σύνθεση κάθε αράδας γίνεται με μήτρες, οι οποίες συντίθενται με τη χρήση πληκτρολογίου.
Η παραγωγή των τυπογραφικών στοιχείων από τις μήτρες αυτές γίνεται από κράμα μετάλλων (μόλυβδο, κασσίτερο και αντιμόνιο), που διατηρείται ρευστό στο καζάνι της μηχανής κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της.
Οι μήτρες ξαναλιώνουν στο καζάνι την επόμενη μέρα, ώστε το υλικό τους να επαναχρησιμοποιηθεί.
Μια αναγκαία διευκρίνιση: με τη συγκεκριμένη τεχνολογία στοιχειοθετούνταν μόνο τα κείμενα της εφημερίδας. Για τους τίτλους, καθώς και για τις εμπορικές εργασίες, εξακολούθησε για αρκετά χρόνια ακόμη η στοιχειοθεσία με το χέρι, καθώς παρέμενε πιο ευέλικτη στη δημιουργία διαφορετικών μορφών τυπογραφικών πλακών -ενώ η λινοτυπική μηχανή παρήγαγε μόνο στη βάση προκαθορισμένων μονόστηλων, δίστηλων κ.λπ.
Η λινοτυπία, λοιπόν, συνιστά «τεχνολογικό» βήμα στην παραγωγή της εφημερίδας, αφού, εισάγοντας τη μηχανική παραγωγή, επιτρέπει τη στοιχειοθεσία περισσότερων κειμένων σε λιγότερο χρόνο, καθιστώντας έτσι εφικτή την αύξηση των σελίδων της εφημερίδας.
Το μεγάλο «μπαμ»
Το μεγάλο «μπαμ» έγινε τη δεκαετία του ‘80. Εισάγονται υπολογιστικά συστήματα στη στοιχειοθεσία και λίγο αργότερα, και στον σχεδιασμό των εντύπων και η καθιέρωση της εκτύπωσης offset. Αλλαγές που περνούν τόσο στην εφημερίδα, όσο και στον εμπορικό τομέα του τυπογραφείου.
Η τυπογραφία παύει, σταδιακά, να είναι μια ασπρόμαυρη ιστορία: η εισαγωγή του χρώματος έρχεται να καλύψει ανάγκες νέων ειδών εντύπων, σε μια γκάμα που διευρύνεται ραγδαία.
Έρχονται, λοιπόν, φωτοσυνθετικές μηχανές, που βάζουν οριστικά στο περιθώριο τη βραχύβια λινοτυπία. Νέα φωτοευαίσθητα υλικά, φιλμ, χαρτί και εκτυπωτικές πλάκες κάνουν την εμφάνισή τους στο τυπογραφείο. Η «Π» αποκτά το 1982 ημικυλινδρικό πιεστήριο και το 1988, αφού πλέον υπάρχει η λινοτυπία, εκδίδεται στις 14 Φεβρουαρίου το πρώτο φύλλο με φωτοσύνθεση.
Κυλινδρικό πιεστήριο αγοράζεται το 1987 και η «Π», μαζί με «Μεσόγειο» και «Τόλμη», τυπώνονται μαζί σε εγκατάσταση που ενοικιάζεται στον Γιόφυρο.
Προς τα τέλη της δεκαετίας του ’90, κι ενώ τα ηνία έχει πάρει ο Αθηναγόρας Μυκωνιάτης (εκδότης το 2007), ένα ακόμη σημαντικό βήμα σημειώνεται στην ιστορία της «Π».
Το τυπογραφείο (είχε περάσει από τα υπόγεια της Θεσσαλονίκης 2 και Λάππα 7) μεταφέρεται στη βιομηχανική περιοχή Ηρακλείου και εκεί εγκαθίσταται και το πρώτο κυλινδρικό πιεστήριο για την εκτύπωση της εφημερίδας, που δίνει πλέον τη δυνατότητα εισαγωγής χρώματος και κάνει εφικτή μια νέα αύξηση των σελίδων της.
Έτσι, στις 2 Αυγούστου 1997 κυκλοφορεί το πρώτο έγχρωμο φύλλο της ιστορίας της «Π», αφού προηγουμένως (31 Ιουλίου) υπήρξε δοκιμαστική σελίδα (7η).
Ένα ακόμη βήμα (2000) στην κατεύθυνση μείωσης του χρόνου παραγωγής γίνεται πολύ γρήγορα: οι σελίδες στοιχειοθετούνται και «κλείνουν» στα γραφεία της εφημερίδας στη Λάππα, απ’ όπου μεταφέρονται ψηφιακά στο εργοστάσιο. Εκεί αποτυπώνονται αυτόματα στις εκτυπωτικές πλάκες. Λιγότερο από 45΄ μεσολαβούν πλέον από την τελική διόρθωση, μέχρι την έναρξη της εκτύπωσης της εφημερίδας.
Οι υπολογιστές είχαν μπει για καλά στη ζωή των δημοσιογράφων και δεν δίνουν πια χειρόγραφα στον στοιχειοθέτη (φωτοσυνθέτριες), αλλά γράφουν απευθείας τα κείμενά τους στον υπολογιστή και οι συνεργάτες με e-mail στέλνουν τα κείμενά τους.
Έτσι, βλέπουμε την εφημερίδα να φτάνει στα 15.000 φύλλα, ενώ σε μεγάλα γεγονότα πλησιάζει τα 18-20.000 φύλλα ημερησίως.
«Η άποψη του πατέρα μου, αλλά και εμένα, ήταν ότι έπρεπε πάντα -χωρίς διάθεση- να μην υπερβάλλουμε, να καταγράφουμε τα γεγονότα, να ενημερώνουμε σωστά και σοβαρά τον κόσμο. Γι’ αυτό και η “Πατρίδα” ήταν πάντα έγκυρη και σταθερή. Την αποκαλούσαν το “Βήμα” του Ηρακλείου», έλεγε ο Αλέξανδρος Μυκωνιάτης, ο οποίος είδε ειδικά ένθετα, το περιοδικό «Π», τις «Διαδρομές» τα «Ιατρικά», ειδικές αφιερωματικές εκδόσεις, το «Αθλητικό Πανόραμα» κ.ά. να κυκλοφορούν μαζί με την «ΠΑΤΡΙΣ», η οποία ποτέ δεν μπήκε στον πειρασμό των προσφορών, αλλά προχώρησε με όπλο την έγκαιρη και έγκυρη ύλη της.
Λόγω αυξημένης πολιτικής κίνησης-ειδησεογραφίας, η «Π» εκδίδει το τελευταίο της Κυριακάτικο φύλλο, μετά από μισό και πλέον αιώνα, στις 12 Σεπτεμβρίου 2004. Καταργήθηκε στις 19/9/2004, με το πρώτο Δευτεριάτικο να κυκλοφορεί 20 Σεπτεμβρίου 2004, με αρκετές αλλαγές στις σελίδες του και νέο καλαίσθητο σούπερ 24σέλιδο αθλητικό ένθετο. Αλλαγές υπήρξαν και στη συνέχεια, απλά αυτές ήταν περισσότερες στο αθλητικό ένθετο, που και αυτό ακολουθεί την εξέλιξη της όλης εφημερίδας και σχεδιαστικά πρωτοπορεί.
Η «ΠΑΤΡΙΣ» σιγά-σιγά άρχισε να «πληγώνεται» από τη μείωση κυκλοφορίας της (όπως άλλωστε και όλες οι εφημερίδες παγκοσμίως), από το διαδίκτυο και από το μεγάλο κόστος έκδοσής της, μια και οι τιμές σε χαρτί, μελάνι είχαν εκτοξευτεί.
Φυσικά, επηρεάστηκε πολύ από την ελληνική οικονομική κρίση (2009-2018).
Την Παρασκευή 11 Αυγούστου 2023 εκδίδεται το τελευταίο φύλλο της με το προηγούμενο ιδιοκτησιακό καθεστώς.
Ο τίτλος περνάει στον Κώστα Ξυλούρη, ο οποίος δέκα μέρες μετά (Δευτέρα 21 Αυγούστου 2023) εκδίδει την εφημερίδα «ΠΑΤΡΙΣ» και γίνεται ο νέος εκδότης της, ανοίγοντας την Γ’ περίοδο της εφημερίδας.
Ο ίδιος σε άρθρο του «Νέα αρχή», την ημέρα αυτή σημειώνει:
«Κάνουμε ένα νέο ξεκίνημα, αφήνοντας πίσω τις όποιες δυσκολίες, για να υπερασπίσουμε από καλύτερη θέση τις αρχές και τις αξίες της Δημοκρατίας, τα συμφέροντα της Κρήτης και της Ελλάδας μας.
Σήμερα δεσμευόμαστε, εγώ και οι συνεργάτες μου, ότι θα στηρίξουμε με πάθος και αυτοθυσία ό,τι βοηθά τον τόπο και βελτιώνει τη ζωή των ανθρώπων του.
Θέλουμε έναν κόσμο καλύτερο και δικαιότερο.
Θέλουμε η Δημοκρατία, η Ελευθερία και η Κοινωνική Δικαιοσύνη να γίνουν τα θεμέλια, πάνω στα οποία θα κτίσουμε μια νέα σύγχρονη κοινωνία.
Με διασφαλισμένη τώρα πλήρως την οικονομική επιβίωση και ανεξαρτησία της, η “Πατρίς” μακριά από εξαρτήσεις και συμφέροντα, θα συνεχίσει αταλάντευτα να δίνει τη μάχη για τον έλεγχο της εξουσίας και την αποκάλυψη της αλήθειας, όπου κι αν αυτή κρύβεται. Μοναδική μας δέσμευση το συμφέρον του τόπου».
Στις 21 Μαΐου 2024, δίπλα από τον τίτλο της εφημερίδας, μπαίνει ο Νίκος Καζαντζάκης στη θέση του Σοφοκλή Βενιζέλου, και στις 2 Ιουνίου 2025 βγήκε το τελευταίο Δευτεριάτικο φύλλο. Η ιστορία της μεγάλης αυτής επαρχιακής εφημερίδας συνεχίζεται.
Χρόνια μας πολλά…
O Αντώνης Παπουτσάκης είναι Αρχισυντάκτηςτης εφημερίδας «ΠΑΤΡΙΣ»
