Στο μεταίχμιο μεταξύ ψηφιακής μετάβασης, οικονομικής επισφάλειας και ανισοτήτων
Οι νέες μορφές απασχόλησης –μεταξύ άλλων και η αυτοαπασχόληση, οι ελαστικές συμβάσεις, οι υπεργολαβίες– έχουν αυξηθεί σημαντικά, μεταβάλλοντας τον παραδοσιακό πυρήνα της μισθωτής δημοσιογραφικής εργασίας.
Τα παραπάνω δημιουργούν ένα περιβάλλον αβεβαιότητας, με χαμηλότερες απολαβές, μειωμένη διαπραγματευτική ισχύ και αυξημένο άγχος, το οποίο επηρεάζει τόσο την επαγγελματική υπόσταση όσο και την ψυχική υγεία των εργαζομένων.
Η εντατικοποίηση της εργασίας, οι πιεστικές προθεσμίες, η υποστελέχωση και οι διαρκείς απαιτήσεις για συνεχή ροή ειδήσεων συνδέονται άμεσα με αυξημένα επίπεδα επαγγελματικής εξουθένωσης και άγχους.
Παρά την αυξανόμενη διεθνή αναγνώριση της ανάγκης για ψυχολογική υποστήριξη των επαγγελματιών των ΜΜΕ, στην Ελλάδα τέτοιες πρωτοβουλίες παραμένουν αποσπασματικές και χωρίς θεσμικό πλαίσιο. Όπως επισημαίνει ο Painter (2019), οι δημοσιογράφοι παγκοσμίως, ιδίως στον αναπτυσσόμενο κόσμο, αντιμετωπίζουν χαμηλούς μισθούς, πολιτικές πιέσεις, ακόμη και απειλές.
Ωστόσο, παρατηρεί ότι η νέα γενιά δημοσιογράφων και πολιτών αξιοποιεί τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τη συνεργατική δημοσιογραφία για να δημιουργήσει νέες μορφές ενημέρωσης, περισσότερο συμμετοχικές, τοπικές και προσανατολισμένες στη λύση των προβλημάτων.
Σε αυτό το πλαίσιο, νέες προκλήσεις αναδεικνύουν περισσότερο τη σημασία της δημοσιογραφίας. Η ανάγκη για περιβαλλοντική εκπαίδευση και ασφάλεια στην εργασία υπό ακραίες συνθήκες καθώς και η καλλιέργεια «πράσινων δεξιοτήτων» αποτελούν ζητήματα που θα πρέπει να ενταχθούν στον ευρύτερο σχεδιασμό για την προσαρμογή του επαγγέλματος στο διαρκώς μεταβαλλόμενο εργασιακό περιβάλλον.
Η ενίσχυση των συλλογικών συμβάσεων και η ισχυροποίηση των θεσμών λειτουργίας των διαπραγματευτικών διαδικασιών εκτιμάται ότι θα ομαλοποιήσουν τη λειτουργία της αγοράς εργασίας, με ευεργετικά οφέλη σε όρους οικονομικής δραστηριότητας, και παράλληλα θα περιορίσουν την αυξανό μενη εισοδηματική ανισότητα και θα προστατέψουν τους μισθωτούς από το κύμα ακρίβειας. Μεσοπρόθεσμα, εξασφαλίζουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους μισθωτούς στο πλαίσιο της επίτευξης μιας βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς οικονομικής μεγέθυνσης (Πιέρρος, 2023).
Συνολικά, το επάγγελμα του δημοσιογράφου στην Ελλάδα βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ ψηφιακής μετάβασης, οικονομικής επισφάλειας και ανισοτήτων. Η επιβίωση και η αναβάθμισή του εξαρτώνται από τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου πολιτικών που θα ενισχύει τη θεσμική κατοχύρωση του ρόλου των δημοσιογράφων, θα προάγει την εκπαίδευση και τη διά βίου μάθηση, θα διασφαλίζει αξιοπρεπείς όρους εργασίας και θα στηρίζει την ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης. Θα είχε ενδιαφέρον να δοθεί μια περισσότερο στοχευμένη στήριξη των περιφερειακών ΜΜΕ, ενώ θα μπορούσαν να ενισχυθούν περιφερειακά προ γράμματα κατάρτισης και συνεργασίες με ΑΕΙ/περιφέρειες.
Επιπλέον, εντοπίζονται ανάγκες για συστηματική επιμόρφωση (upskilling/reskilling) σε ζητή ματα πολυμεσικής παραγωγής, ψηφιακής ασφάλειας και χρήσης ΤΝ.
Στο πλαίσιο των μισθολογικών ζητημάτων, θα πρέπει να ενταθούν οι προσπάθειες για συλλογικές συμβάσεις εργασίας και τιμαριθμικές προσαρμογές, ώστε σταδιακά να επιτευχθούν οι στόχοι σύγκλισης με τα ευρωπαϊκά επίπεδα. Παράλληλα, θα πρέπει να ενισχυθούν και να θωρακιστούν οι συνθήκες απα σχόλησης με ιδιαίτερη στόχευση σε ψυχοκοινωνικούς κινδύνους.
Επιπλέον, ζητήματα ανακύπτουν και αναφορικά με την ισότητα του φύλου, ενώ θα πρέπει να ληφθούν περισσότερα μέτρα και να πραγματοποιηθούν περισσότερα εκπαιδευτικά σεμινάρια ή εργαστήρια για την εκπροσώπηση των γυναικών σε ηγετικές θέσεις. Παράλληλα, θα πρέπει να ενισχυθούν και η ένταξη αλλά και ο ρόλος των δημοσιογράφων μειονοτικών ομάδων.
Από την πλευρά των νεοεισερχομένων στο επάγγελμα είναι, επίσης, σημαντικό να δοθεί προσοχή, όπως, για παράδειγμα, μεγαλύτερη προστασία, έμμισθες πρακτικές ή μαθητείες και κίνητρα ασφάλισης με μειωμένες εισφο ρές εκκίνησης για νέους εργαζομένους.
Τέλος, μια βασική πρόκληση κατά τη σύνθεση της παρούσας μελέτης αποτέλεσε ο μη εναρμονισμένος βαθμός λεπτομέρειας (granularity) των διαθέσιμων πηγών. Η δυσκολία στη διασταύρωση δεδομένων από διαφορετικούς φορείς καταδεικνύει την ανάγκη σχεδιασμού ενός ενιαίου πλαισίου παρακολούθησης του επαγγέλματος ώστε να διευκολυνθεί η ανάλυση των μελλοντικών προκλήσεών του. Σε αυτό το πλαίσιο, καθίσταται κρίσιμη η ενεργός συμμετοχή και ο συντονιστικός ρόλος της ΠΟΕΣΥ στη χάραξη πολιτικών για τα ΜΜΕ και τους εργα ομένους στον Τύπο, καθώς και στην τακτική συλλογή και παρακολούθηση στοιχείων για την εξέλιξη του επαγγέλματος.
Η θεσμική της εμπλοκή μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ των ενώσεων, της πολιτείας και των ευρωπαϊκών οργάνων, ενισχύοντας την τεκμηριωμένη διαμόρφωση πολιτικών και την προστασία των δημοσιογράφων.
